Debati për Inteligjencën Artificiale zakonisht zhvillohet rreth vendeve të punës, produktivitetit dhe frikës se makineritë do të zëvendësojnë njerëzit. Por një argument i Stephen Holmes në Project Syndicate e zhvendos pyetjen në një terren shumë më të thellë: çfarë ndodh me demokracinë nëse elitat ekonomike nuk kanë më nevojë për pjesën më të madhe të qytetarëve?

Kjo është ideja qendrore e asaj që Holmes e quan “Mallkimi i AI-së”. Nuk bëhet fjalë domosdoshmërish për një skenar ku miliona njerëz mbeten pa punë. Rreziku, sipas tij, është më subtil: që automatizimi të dobësojë varësinë e kapitalit dhe shtetit nga qytetari i zakonshëm dhe, bashkë me të, edhe fuqinë politike që ky qytetar ka pasur historikisht.

Shembulli që përdor autori vjen nga Virginia Veriore, ku pranë komuniteteve të banuara po ngrihen qendra gjigante të të dhënave për Inteligjencën Artificiale. Ato konsumojnë sasi shumë të madhe energjie, ndërsa komunitetet lokale përballen me kosto më të larta dhe me presion mbi infrastrukturën. Pyetja që Holmes ngre nuk është thjesht nëse një data center është i mirë apo i keq për ekonominë lokale. Është shumë më politike: a kanë ende nevojë pronarët e këtyre strukturave për njerëzit që jetojnë rreth tyre?

Kjo pyetje lidhet me mënyrën se si është ndërtuar demokracia moderne.

Historikisht, pushteti ekonomik dhe politik nuk ka qenë i detyruar të tolerojë të drejtat e qytetarëve vetëm nga altruizmi. Në shumë raste, ka qenë varësia nga qytetarët ajo që ka prodhuar kompromisin. Shteti kishte nevojë për njerëzit që të paguanin taksa, të punonin, të shërbenin në ushtri dhe të prodhonin. Industria kishte nevojë për punëtorët jo vetëm si fuqi pune, por edhe si konsumatorë.

Kjo krijonte një marrëdhënie të ndërsjellë: qytetari i jepte diçka shtetit ose ekonomisë dhe, në këmbim, kërkonte të drejta, paga, shërbime publike dhe përfaqësim.

Edhe shumë prej reformave sociale që sot duken të vetëkuptueshme mund të shihen përmes kësaj logjike. Punëtorët u organizuan sepse industria kishte nevojë për ta. Ushtritë kishin nevojë për miliona qytetarë dhe kjo e bënte më të vështirë që ata qytetarë të trajtoheshin thjesht si subjekte. Edhe modeli i Henry Ford-it, me pagat e larta për kohën, nuk ishte thjesht një akt humanizmi: industria kishte nevojë për një masë të gjerë konsumatorësh që të blinin produktet që prodhonte.

Pra, varësia ekonomike prodhonte edhe një lloj ‘leverage’ politik.

AI mund ta ndryshojë këtë ekuilibër.

Nëse një kompani mund të prodhojë gjithnjë e më shumë me gjithnjë e më pak punë njerëzore, atëherë fuqia e punëtorit për të negociuar ndryshon. Një grevë është efektive kur punëdhënësi ka nevojë për punëtorin. Një kërcënim për të mos paguar taksa ka peshë kur shteti ka nevojë për bazën tatimore. Edhe konsumatori ka një lloj fuqie kur ekonomia varet nga miliona konsumatorë.

Por çfarë ndodh në një ekonomi ku pjesa më e madhe e vlerës krijohet nga kapitali, algoritmet, robotët, modelet e AI-së dhe infrastruktura që kontrollohet nga një numër relativisht i vogël kompanish?

Këtu qëndron argumenti më interesant i Holmes: AI nuk ka nevojë t’i bëjë njerëzit të panevojshëm për të dobësuar demokracinë. Mjafton t’i bëjë pronarët e kapitalit më pak të varur prej tyre.

Ky është dallim shumë i rëndësishëm.

Një shoqëri mund të jetë jashtëzakonisht e pasur dhe njëkohësisht politikisht më pak demokratike. Nëse automatizimi krijon aq shumë pasuri sa shumica e popullsisë mund të mbahet përmes transfertave, subvencioneve apo një lloj “rimbursimi” social, konsumimi mund të vazhdojë edhe pa punësim masiv.

Por një qytetar që merr një pagesë nga pasuria e dikujt tjetër ka një pozicion negociues shumë të ndryshëm nga një qytetar që punon, paguan taksa, organizohet dhe mund të tërheqë punën e tij nga ekonomia.

Këtu Holmes e lidh AI-në me një koncept të njohur në ekonominë politike: resource curse, ose “mallkimi i burimeve natyrore”.

Në shtetet që kanë naftë, gaz apo burime të tjera të mëdha natyrore, qeveritë mund të kenë më pak nevojë për taksat e qytetarëve. Dhe kur një shtet nuk ka nevojë të mbledhë shumë taksa nga popullsia, dobësohet edhe një prej marrëdhënieve klasike që ka prodhuar përfaqësimin politik: “nuk ka taksim pa përfaqësim”.

Në versionin e AI-së, burimi nuk është nafta. Janë çipat, modelet, të dhënat, energjia, qendrat e të dhënave dhe kapitali.

Kjo nuk do të thotë se Shtetet e Bashkuara po shndërrohen në një petro-shtet. Analogjia ka kufizimet e veta. Por mekanizmi që Holmes evidenton është i vlefshëm: sa më shumë pasuri të mund të krijohet nga asete që kërkojnë më pak pjesëmarrje të drejtpërdrejtë të popullsisë, aq më shumë duhet menduar se si qytetarët do ta ruajnë fuqinë e tyre negociuese.

Dhe pikërisht këtu hyn politika e qendrave të të dhënave.

Një data center mund të mos ketë mijëra punëtorë të përhershëm, por kërkon tokë, energji, ujë, rrjet elektrik dhe leje lokale. Kjo do të thotë se komunitetet kanë ende një kartë në dorë: mund të thonë jo.

Rezistenca ndaj qendrave të të dhënave nuk është thjesht një revoltë kundër teknologjisë. Mund të jetë një prej formave të fundit të fuqisë negociuese që kanë komunitetet përballë një industrie që ka kapital të jashtëzakonshëm, por relativisht pak nevojë për punëtorë lokalë.

Problemi është se edhe kjo fuqi mund të jetë e përkohshme.

Nëse qeveritë federale apo shtetërore vendosin se infrastruktura e AI-së është me rëndësi strategjike, mund të kufizojnë kompetencat e pushtetit lokal, të përdorin mekanizma të tjerë për të përshpejtuar ndërtimin e projekteve. Në atë moment, komuniteti që kishte të drejtën të thoshte “jo” mund ta humbasë edhe atë fuqi.

Dhe këtu argumenti bëhet realisht politik.

Nëse AI sjell një rritje të jashtëzakonshme të produktivitetit, pyetja nuk është vetëm kush do të punojë, por kush do të zotërojë fitimet e këtij produktiviteti.

Nëse fitimet përqendrohen te pronarët e modeleve, çipave, qendrave të të dhënave dhe kapitalit, ndërsa pjesa tjetër e shoqërisë kompensohet kryesisht përmes transfertave, atëherë mund të krijohet një marrëdhënie e re politike: qytetarët nuk janë më bashkëprodhues të pasurisë, por përfitues të saj.

Ky është ndryshimi që duhet marrë seriozisht.

Nuk është e thënë që ky skenar të realizohet. AI mund të krijojë profesione të reja, të rrisë produktivitetin e punëtorëve dhe të gjenerojë industri të reja që sot nuk ekzistojnë. Edhe historikisht, teknologjitë e reja kanë eliminuar profesione dhe kanë krijuar të tjera.

Por edhe nëse AI nuk sjell papunësi masive, përqendrimi i pronësisë mund të jetë problemi më i madh se vetë automatizimi.

Në fund të fundit, pyetja nuk është nëse makineritë do të zëvendësojnë njerëzit. Pyetja është nëse njerëzit do të vazhdojnë të kenë diçka që të tjerët kanë nevojë ta marrin prej tyre.

Puna ka qenë për shekuj një prej burimeve kryesore të kësaj fuqie. Taksat, organizimi kolektiv, vota dhe konsumi kanë qenë të tjera. Nëse AI dobëson veçanërisht fuqinë ekonomike të punës, demokracia do të duhet të gjejë mënyra të reja për ta shpërndarë pushtetin që krijon automatizimi.

Kjo mund të nënkuptojë taksim më të madh të fitimeve nga automatizimi, pronësi publike ose kolektive mbi një pjesë të infrastrukturës kritike, fonde sovrane apo mekanizma të tjerë përmes të cilëve qytetarët marrin pjesë drejtpërdrejt në pasurinë që krijon ekonomia e automatizuar.

Sepse rreziku më i madh i AI-së mund të mos jetë një bot që merr vendin e punës.

Mund të jetë një ekonomi aq produktive sa nuk ka më nevojë për pjesëmarrjen ekonomike të shumicës së qytetarëve.

Dhe nëse kjo ndodh, pyetja që do të përcaktojë të ardhmen e demokracisë nuk do të jetë “a do të na zëvendësojë AI-ja?”.

Do të jetë shumë më e vështirë: Nëse pronarët e makinerive nuk kanë më nevojë për punën tonë, çfarë do t’i detyrojë ata të kenë ende nevojë për qytetarin tonë?