Pamjet e dhunës në Tiranë ngrenë një pyetje që institucionet e sigurisë duhet ta shqyrtojnë me seriozitet. A kemi të bëjmë me veprime të individëve që kanë shfrytëzuar protestën, me grupe të organizuara apo me ndërthurje interesash që kërkojnë ta thellojnë përplasjen? Përgjigjja kërkon hetim. Përpara se të emërtohen urdhëruesit, duhen identifikuar autorët, lidhjet dhe qëllimet e tyre.

Përvoja ime në programe dhe misione ndërkombëtare në vende të prekura nga konflikti, ekstremizmi dhe dobësimi i institucioneve më ka mësuar se pakënaqësia reale mund të shfrytëzohet për qëllime që nuk kanë lidhje me kërkesat e qytetarëve. Por më ka mësuar edhe se ngjashmëria mes dy situatave nuk mjafton për t’u dhënë të njëjtin shpjegim.

Në Shqipëri, shqetësimet për arsimin, korrupsionin, koston e jetesës dhe të ardhmen e të rinjve duhen dëgjuar. Studentët kanë të drejtë të kundërshtojnë, të kërkojnë llogari dhe të këmbëngulin për ndryshime. Një qeveri që i trajton këto kërkesa vetëm si problem sigurie rrezikon ta thellojë mosbesimin që i ka nxjerrë njerëzit në rrugë.

Ndërkohë, djegia e institucioneve dhe sulmet ndaj policisë, bankave apo pronës private e dëmtojnë kauzën e protestës. Ato rrezikojnë jetën, largojnë qytetarë që mund t’i mbështesnin kërkesat dhe e zhvendosin debatin nga problemet që kërkojnë zgjidhje te përplasja në rrugë.

Pikërisht në këtë zhvendosje lind mundësia e shfrytëzimit politik. Grupe të ndryshme mund të përpiqen ta ushqejnë zemërimin, ta drejtojnë kundër institucioneve dhe t’i përdorin pamjet e kaosit për ta paraqitur shtetin si të paaftë. Ky është një rrezik që meriton vëmendje, pa u kthyer paraprakisht në shpjegimin e vetëm të ngjarjeve.

Në vlerësimin tim, mundësia që aktorë të lidhur me interesa ruse apo serbe ta shfrytëzojnë këtë krizë duhet të jetë pjesë e analizës së sigurisë. Një Shqipëri e destabilizuar dhe një Kosovë me institucione të dobësuara do t’u shërbenin atyre që kundërshtojnë orientimin tonë euroatlantik. Megjithatë, përfitimi nga një ngjarje nuk provon autorësinë e saj. Për të folur për urdhërim ose financim duhen lidhje konkrete, komunikime, lëvizje parash dhe prova të verifikueshme.

Prandaj përgjegjësia e institucioneve është ta hetojnë këtë mundësi me profesionalizëm. Çdo akuzë e pambështetur mund të dëmtojë edhe besueshmërinë e zbulimeve të vërteta. Nëse ka ndërhyrje të huaj, ajo duhet dokumentuar. Nëse dhuna buron nga organizime të brendshme ose nga veprime individuale, edhe kjo duhet thënë qartë.

Po aq i rëndësishëm është dallimi ndërmjet organizatorëve të protestës, pjesëmarrësve paqësorë dhe autorëve të dhunës. Kundërshtimi i qeverisë nuk është kundërshtim i Shqipërisë. Zemërimi ndaj korrupsionit nuk e bën një qytetar shërbëtor të interesave të huaja. Etiketimi i tillë i njerëzve e dobëson debatin dhe mund t’i japë pushtetit një arsye për të mos dëgjuar.

Mbrojtja e institucioneve kërkon të njëjtën qartësi edhe për policinë. Ajo duhet të parandalojë sulmet, të mbrojë jetën dhe pronën dhe të ndalojë personat që kryejnë vepra të dhunshme. Njëkohësisht, çdo përdorim i tepruar i forcës duhet hetuar. Autoriteti i shtetit forcohet kur përgjegjësia zbatohet edhe ndaj atyre që veprojnë në emër të tij.

Qeveria duhet të hapë një dialog të drejtpërdrejtë me përfaqësues të studentëve dhe të bëjë publike kërkesat, përgjigjet dhe afatet e zbatimit. Premtimet e përgjithshme nuk mjaftojnë në një situatë mosbesimi. Aty ku kërkesat janë të realizueshme, nevojiten vendime dhe burime. Aty ku nuk janë, nevojitet shpjegim i ndershëm.

Edhe organizatorët kanë përgjegjësi të përcaktojnë qartë kërkesat dhe të distancohen nga veprimet që rrezikojnë njerëzit. Kjo ua mbron pavarësinë dhe e bën më të vështirë që kauza e tyre të përdoret nga grupe me qëllime të tjera.

Opozita, nga ana e saj, duhet ta shndërrojë mbështetjen për pakënaqësinë në alternativa të besueshme. Nxitja e përplasjes mund të sjellë përfitim të përkohshëm, por lë pas institucione më të dobëta dhe një shoqëri më pak të aftë për t’u marrë vesh.

Arritjet e Shqipërisë nuk i zhvlerësojnë problemet e saj. Po kështu, korrupsioni, mungesa e transparencës dhe pabarazia nuk e justifikojnë shkatërrimin. Përballja me këto probleme është pjesë e mbrojtjes së shtetit dhe e forcimit të orientimit të tij perëndimor.

Shqipëria ka nevojë për institucione që hetojnë pa paragjykuar, për një qeveri që përgjigjet dhe për një opozitë që ofron zgjidhje. Protesta paqësore duhet të mbetet e mbrojtur, ndërsa autorët e dhunës duhet të përballen me ligjin, pavarësisht përkatësisë së tyre.

Pushteti fitohet dhe ndryshohet përmes votës së lirë. Për ta mbrojtur këtë parim, duhet të mbrojmë edhe besimin se qytetari mund të dëgjohet, të kundërshtojë dhe të ndikojë pa përdorur dhunën. Kjo është njëkohësisht përgjigjja më e fortë ndaj çdo përpjekjeje për ta destabilizuar vendin.