Të hënën, shefja e politikës së jashtme të Bashkimit Evropian (BE), Kaja Kallas, tha se zgjerimi i bllokut prej njëzet e shtatë anëtarësh duhet të përshpejtohet. “Zgjerimi është antidoti ndaj imperializmit rus dhe një shenjë se projekti më ambicioz shumëpalësh në histori – Bashkimi Evropian – është këtu për të qëndruar”, u tha ajo ambasadorëve të BE-së.

Megjithatë, është një antidot që disa shtete anëtare të BE-së duket se hezitojnë ta marrin. Asnjë vend nuk është anëtarësuar në BE që nga viti 2013, kur u pranua Kroacia. Në më shumë se një dekadë që nga atëherë, blloku është përballur me një dilemë thelbësore lidhur me zgjerimin e mëtejshëm: A do ta forconte pranimi i anëtarëve të rinj BE-në? Apo shtimi i vendeve më të varfra me institucione demokratike më të dobëta – përfshirë disa që janë partnerë të afërt të Rusisë – do ta dobësonte më tej kohezionin e saj për shkak të vendimmarrjes që kërkon unanimitet?

Ka pasur shumë arsye pse BE-ja ka rezistuar ndaj zgjerimit gjatë më shumë se një dekade. Por shqetësimi për kostot për taksapaguesit e vendeve anëtare rrallë ka qenë ndër më të mëdhatë. BE-ja mund të përballonte pa vështirësi kostot financiare të pranimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor (ndërsa Ukraina është një çështje tjetër). Për shumë skeptikë të zgjerimit, shqetësimi më i madh sesa kostoja është mundësia që anëtarët e rinj të marrin peng vendimmarrjen e BE-së dhe të bëjnë hapa pas në sundimin e ligjit pasi të jenë anëtarësuar. Hungaria është ndoshta shembulli më paralajmërues për këtë shqetësim. Budapesti ka shfrytëzuar nevojën për vota unanime duke vendosur veto ndaj negociatave të anëtarësimit të Ukrainës për arsye gjeopolitike.

Në përgjithësi në BE, pushtimi i plotë i Ukrainës nga Rusia në vitin 2022 zbuti rezistencën ndaj zgjerimit, pasi liderët e BE-së filluan ta paraqesin pranimin e anëtarëve të rinj si një domosdoshmëri sigurie. Atë vit, lista e vendeve kandidate u zgjerua me shpejtësi përtej gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe Turqisë, duke përfshirë edhe Ukrainën, Moldavinë dhe Gjeorgjinë. Këtë vit, pretendimi i Donald Trump për Groenlandën ka nxitur interes të ri për anëtarësim në BE në pjesë të tjera të Evropës, si Islanda, e cila do të mbajë një referendum për ndjekjen e anëtarësimit në muajt në vijim.

Duke përfituar nga ky momentum, krahu ekzekutiv i BE-së po shtyn përpara negociatat me Shqipërinë dhe Malin e Zi, dy kandidatët që përballen me më pak rezistencë për anëtarësim, pasi të dy janë aleatë të NATO-s dhe nuk kanë mosmarrëveshje të mëdha dypalëshe me ndonjë shtet anëtar. Mali i Zi mund të jetë tashmë pranë hartimit të një traktati anëtarësimi. Vitin e kaluar, kryeministri malazez Milojko Spajić shpalli se synimi i tij është që Mali i Zi të anëtarësohet në BE deri në vitin 2028, ndërsa kryeministri shqiptar Edi Rama ka vendosur si objektiv që vendi i tij të anëtarësohet deri në vitin 2030.

I vendosur mes imperativit gjeopolitik të zgjerimit dhe presioneve të brendshme nga partitë euroskeptike, Komisioni Evropian po shqyrton tani zgjidhje që do të lejonin zgjerimin pa dobësuar kapacitetin vendimmarrës të BE-së. Zgjidhjet që po diskutohen në Bruksel do t’u jepnin në thelb shteteve të reja anëtare një lloj statusi të klasit të dytë, duke krijuar praktikisht një BE me dy nivele.

Propozimi për një BE me dy nivele: pragmatizëm apo pavendosmëri?

Në propozimet që thuhet se po diskutohen, shtetet e reja anëtare do të hiqnin dorë nga e drejta e vetos për një periudhë tranzitore të pacaktuar. Gjatë kësaj periudhe, çdo shtet i ri anëtar do të kishte akses të plotë në fondet dhe institucionet e BE-së si dhe në tregun e përbashkët, por nuk do të mund të bllokonte vendimet që kërkojnë unanimitet. Kjo ide ka një precedent, pasi periudhat tranzitore për të drejtat e anëtarëve të rinj janë përdorur në valët e mëparshme të zgjerimit. Në vitin 2004, për shembull, anëtarët e rinj kishin kufizime për lëvizjen e lirë të punëtorëve për deri në shtatë vjet. Por këto kushte të mëparshme ishin specifike për politika të caktuara dhe të kufizuara në kohë; ato nuk lidhen me të drejtat institucionale të anëtarëve të rinj.

Në të njëjtën kohë, Brukseli ka theksuar nevojën për të forcuar mekanizmat pas-anëtarësimit për sundimin e ligjit. Këta mekanizma do të përfshiheshin në traktatet e anëtarësimit dhe do t’i jepnin BE-së mundësi mbikëqyrjeje dhe korrigjimi mbi performancën e anëtarëve të rinj, duke ruajtur një pjesë të ndikimit që BE-ja ka gjatë procesit të anëtarësimit. Muajin e kaluar, zyrtarë të Komisionit Evropian e paraqitën traktatin e ardhshëm të anëtarësimit të Malit të Zi si të parin e një “gjenerate të re” traktatesh që i japin bllokut mjete zbatimi nëse anëtarët e rinj bëjnë hapa pas në sundimin e ligjit.

Ndërsa këto ide kanë disa përfitime, ato gjithashtu po shkaktojnë kosto të menjëhershme për besueshmërinë e procesit të anëtarësimit. Në thelb, BE-ja po zbraz publikisht kuptimin e anëtarësimit dhe po zhvendos objektivat në mes të procesit të anëtarësimit, ndërkohë që nuk bën një angazhim të qartë politik për afatin kohor të zgjerimit. Kështu, BE-ja po sinjalizon edhe një herë pavendosmëri në një moment kritik, duke dobësuar vrullin për reforma në vendet kandidate.

Politika e BE-së për ta kushtëzuar anëtarësimin me reforma mund të ndihmojë transformimin politik të vendeve kandidate nëse ekziston një ofertë e qartë dhe e besueshme për anëtarësim. Kjo nxit përgjegjshmërinë politike dhe fuqizon shoqërinë civile në vendet kandidate për të kërkuar reforma. Ukraina, për shembull, ka ndërmarrë hapa për të luftuar korrupsionin dhe madje ka pasur protesta të mëdha kundër korrupsionit ndërsa Kievi lufton për mbijetesë. Kjo ndodh kryesisht sepse ukrainasit e kuptojnë se lufta kundër korrupsionit është e lidhur me perspektivën e anëtarësimit në BE.

Liderët e Ballkanit Perëndimor po shfrytëzojnë boshllëkun në vendimmarrjen e BE-së

Pavendosmëria e zgjatur e vendeve anëtare të BE-së për kohën, shtrirjen dhe strukturën e politikës së zgjerimit rrezikon ta devijojë më tej procesin. Ajo po u jep gjithashtu mundësi liderëve në Ballkanin Perëndimor të ofrojnë ide shpërqendruese nën petkun e lidershipit strategjik dhe zgjidhjeve pragmatike.

Më 28 shkurt, Edi Rama dhe presidenti serb Aleksandar Vučić publikuan një opinion të përbashkët ku kërkonin që vendeve të Ballkanit Perëndimor t’u jepej akses i shpejtë në tregun e përbashkët të BE-së dhe në zonën Schengen, duke hequr dorë njëkohësisht nga përfaqësimi në institucionet e BE-së. Kjo do të nënkuptonte edhe më pak të drejta institucionale sesa propozimi për anëtarësim të klasit të dytë që po diskutohet në BE. Në praktikë, kjo do t’i bënte vendet e Ballkanit Perëndimor anëtare të Zonës Ekonomike Evropiane, si Norvegjia dhe Islanda, pa u dhënë atyre të drejtat institucionale të anëtarëve të BE-së.

Kjo ide nuk është e re. Ajo qarkullon prej gati një dekade dhe është promovuar kryesisht nga think-tank-e si European Stability Initiative me bazë në Berlin. Argumenti është se, në mungesë të një angazhimi të qartë politik për zgjerimin, BE-ja duhet t’u ofrojë vendeve kandidate diçka të besueshme dhe politikisht të realizueshme në periudhën ndërmjetëse, që do t’i ankoronte ato në orbitën ekonomike të BE-së dhe do të krijonte përfitime konkrete derisa të jetë gati t’i pranojë si anëtarë të plotë.

Megjithatë, ka arsye për të besuar se mbështetja entuziaste e këtyre ideve nga Rama dhe Vučić – në një moment kur si Mali i Zi ashtu edhe Shqipëria duket se kanë një rrugë të hapur drejt anëtarësimit – mund të jetë e motivuar nga arsye të tjera përveç pragmatizmit.

Së pari, në Bruksel po diskutohet pezullimi i një pjese ose i të gjithë financimit të kushtëzuar të BE-së për Serbinë për shkak të regresit në sundimin e ligjit, në një kohë kur vendi po përballet me një valë të vazhdueshme protestash kundër korrupsionit që nisën në nëntor 2024. Rama, nga ana e tij, ka intensifikuar sulmet ndaj një gjyqësori të fuqizuar që po heton figurat kryesore të partisë së tij. Rama po përballet gjithashtu me kritika nga BE-ja për sulmet ndaj drejtësisë — një sinjal shqetësues për procesin e anëtarësimit të Shqipërisë, pasi reforma në sundimin e ligjit konsiderohet një test kyç për kandidaturën e saj.

Liderët rajonalë që janë mësuar të qeverisin në kushte korrupsioni të përhapur mund të shpresojnë se duke pranuar vullnetarisht një anëtarësim të klasit të dytë, BE-ja mund të tolerojë gjithashtu standarde të klasit të dytë në qeverisje dhe luftën kundër korrupsionit. Perspektiva për të marrë fonde të BE-së pa përgjegjësitë dhe detyrimet e anëtarësimit të plotë — përfshirë harmonizimin e politikës së jashtme — mund të tingëllojë joshëse për ata që duan të jenë pjesë e BE-së duke vazhduar njëkohësisht me “business as usual”. Por duke vepruar kështu, liderët e Ballkanit Perëndimor mund të forcojnë pikërisht argumentet e atyre që besojnë se BE-ja nuk duhet të importojë anëtarë të rinj problematikë.