Në demokracitë liberale, forca e drejtësisë penale nuk matet me numrin e arrestimeve, por me aftësinë e saj për vetëpërmbajtje. Aty ku korrupsioni është sistemik, tundimi për ta përdorur burgun si instrument moral është më i madh. Dhe pikërisht aty, rreziku që drejtësia të rrëshqasë nga arbitër neutral në aktor ndëshkues është më i lartë.

Rastet e Belinda Ballukut dhe Erion Veliajt e kanë sjellë Shqipërinë në këtë udhëkryq institucional:

a duhet të përdoret paraburgimi ndaj zyrtarëve të lartë përpara se akuzat ndaj tyre të kalojnë filtrin e plotë gjyqësor?

Ligji shqiptar e lejon. Standardet evropiane e tolerojnë. Por përvoja e shteteve të konsoliduara të së drejtës na paralajmëron se ajo që është e ligjshme nuk është gjithmonë e mençur, dhe ajo që është procedurialisht e mundur mund të jetë sërish institucionalisht e dëmshme.

Paraburgimi si masë proceduriale – dhe si sinjal politik

Në teori, paraburgimi është një masë neutrale: një mjet për të garantuar procesin penal, për të parandaluar arratisjen, shkatërrimin e provave apo ndikimin mbi dëshmitarët. Në praktikë, veçanërisht kur aplikohet ndaj figurave politike, ai shndërrohet në një sinjal publik. Mesazhi nuk është më thjesht procedurial; ai bëhet simbolik.

Në rastin Balluku, një kufizim i rëndë i lirisë u kërkua dhe u vendos në fazën hetimore, pa një aktakuzë të depozituar për gjykim. Në rastin Veliaj, ndonëse procedimi ka hyrë në fazën e gjykimit paraprak, zgjatja e kufizimit të lirisë përpara shqyrtimit të çështjes në themel ka krijuar perceptimin e ndëshkimit të parakohshëm, pavarësisht shkaqeve proceduriale të vonesave.

Në të dyja rastet, problemi nuk është domosdoshmërisht një shkelje formale e ligjit. Problemi është rrëshqitja nga një masë sigurie në ndëshkim procedural.

Çfarë thotë Evropa – dhe pse ka rëndësi

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut ka qenë e qartë prej dekadash: paraburgimi është i ligjshëm vetëm nëse është absolutisht i domosdoshëm dhe vetëm për aq kohë sa autoritetet veprojnë me një kujdes të veçantë.

Në vendime themelore, Gjykata ka artikuluar tre parime që sot përbëjnë standardin evropian:

Dyshimi i arsyeshëm, i vetëm, nuk mjafton për të justifikuar paraburgimin e zgjatur.

Arsyet për kufizimin e lirisë duhet të jenë konkrete, aktuale dhe të rivlerësohen vazhdimisht, jo të përsëriten mekanikisht me formula standarde.

Barra për ta çuar çështjen shpejt në gjykim i takon shtetit; çdo vonesë strukturore rëndon kundër tij.

Këto nuk janë nuanca teknike. Janë garanci kundër shndërrimit të drejtësisë penale në instrument pushteti.

Zyrtarët e zgjedhur dhe një prag më i lartë proporcionaliteti

Një ministër apo kryetar bashkie nuk është mbi ligjin. Por as nuk është një individ i zakonshëm privat. Këta zyrtarë mbartin një mandat elektoral, përfaqësojnë një institucion dhe mishërojnë një pjesë të sovranitetit popullor.

Paraburgimi i tyre:

• pezullon de facto ushtrimin e funksionit publik,
• delegjitimon një mandat zgjedhor pa një vendim fajësie,
• dhe ndërhyn drejtpërdrejt në ekuilibrin demokratik.

Për këtë arsye, në demokracitë e konsoliduara, paraburgimi i zyrtarëve të lartë përpara konfirmimit të akuzave është një përjashtim ekstrem, i rezervuar vetëm për raste ku rreziku procedural është i provuar dhe i menjëhershëm.

Kur masat më pak ndërhyrëse janë të mjaftueshme, burgimi pushon së mbrojturi procesin dhe kthehet në shfaqje force.

Rreziku i padukshëm: normalizimi i përjashtimit

Rreziku më i madh nuk qëndron te një vendim i vetëm, por te precedenti që ai krijon. Kur paraburgimi fillon të normalizohet për figurat politike, drejtësia fiton reputacionin e një force ndëshkuese, jo të një arbitri të paanshëm.

Historia evropiane është e mbushur me shembuj ku fushatat antikorrupsion, të nisura me synime legjitime, rrëshqitën në instrumentalizim penal — jo përmes shkeljeve flagrante, por përmes teprive proceduriale.

Një test për shtetin e së drejtës

Shqipëria ka nevojë për një sistem drejtësie të fortë. Por ka nevojë edhe për një përkushtim edhe më të fortë ndaj përmbajtjes.

Paraburgimi përpara një aktakuze të konfirmuar mund të jetë ligjërisht i lejueshëm. Por për zyrtarët e lartë, ai duhet të mbetet gjithmonë mjeti i fundit absolut, i rezervuar për rrethana të jashtëzakonshme, i shoqëruar me procedime të shpejta gjyqësore dhe transparencë maksimale.

Sepse në fund, një sistem drejtësie që frymëzon frikë, por humb besimin, nuk e fiton kurrë betejën morale që pretendon se po lufton.

Albatros Rexhaj është autor, dramaturg dhe analist, me formim në studime të sigurisë kombëtare dhe gati tri dekada përvojë në çështje politike dhe të sigurisë.