E pata ndëgju njëherë një barcaletë të vjetër ku një burrë nga një vend i caktuar në Kosovë kishte parë aeroplanin duke kalu mbi krye, ndalet, e shikon pak, dhe me një përbuzje të qetë thotë: “Hajde rrenë, hajde…”. Kjo barcaletë, natyrisht, nuk është veç për me qeshë. Më tepër se kaq, është njëfar pasqyre e vogël, edhe goxha e pamëshirshme, e një mentaliteti që nuk i beson as asaj që e sheh me sytë e vet, nëse ajo që sheh i tejkalon kufijtë e botës që e ka ndërtu brenda vetes.

Dje, duke i lexu komentet në lajmet për misionin Artemis II, m’u kujtu menjëherë kjo barcaletë. Jo pse po flitej për ndonjë aeroplan, por pse po flitej për diçka shumë më të madhe: për njerëz që po dalin jasht orbitës së Tokës dhe po i rikthehen Hënës për herë të parë pas më shumë se pesë dekadash. Megjithatë, në vend se kjo të zgjonte kureshtje, pyetje ose një lloj habie të shëndetshme që e shtyn njeriun me ditë e me mësu më shumë, një pjesë e madhe e reagimeve tona ishte mbush me mosbesim të madh, me tallje dhe me një siguri të çuditshme se e gjitha kjo është mashtrim, e madje edhe blasfemi ndaj rendit hyjnor.

Në portalet e huaja, çdo ditë hasi në një atmosferë tjetër. Diskutimet që i lexoj kryesisht zhvillohen rreth mënyrës se si funksionon trajektorja e kthimit të Orionit, për rolin që teknologjia evropiane ka në modul, për faktin simbolik që në këtë mision janë përfshi figura që historikisht kanë qenë të përjashtuara nga këto narrativa si një femër, një zezak apo edhe një kanadez. Ka debat, ka edhe skepticizëm, por skepticizëm të tillë që lind nga dëshira për të kuptu e jo nga refuzimi për të pranu.

Tek ne, si rëndom ndodh e kundërta. Skepticizmi nuk është mjet për të arritë te e vërteta por strehë për të mos u përballë me të fare. Komentuesi nuk kërkon prova, nuk kërkon as sqarim, por mjaftohet me një hmmm dhe një koment të tipit: “kjo s’është e mundur”. Këtu pastaj lind paradoksi që zor se mund të anashkalohet: shoqëria që dyshon në një mision që është ndërtu mbi matematikë, fizikë, inxhinieri dhe dekada përvojë njerëzore, është e njëjta shoqëri që nuk e ka fare problem me i besu tregimeve për atë shtëpinë e braktisur në Peran ku dëgjohen shpirtra, për rrugën Pejë – Deçan ku shfaqet hija e një gruaje të vdekur, për kalin që fluturon mbi Kosovë, për tersin nëse i prenë thonjtë të marteve, për vdekjen e partnerit apo një prindi nëse ecë me një çorapë, e shumë gojdhana e rrëfime tjera të trashëguara brez pas brezi.

Kjo nuk është çështje feje. Është çështje standardesh. Nuk është as përplasje mes besimit dhe shkencës, por mes besimit të disiplinuar dhe besimit të pakontrolluar. Për shkak se besimi në vetvete nuk është mohimi i dijes por pranimi i kufijve të saj. Ndërkaq ajo që shumë shpesh shohim tek ne nuk është as besim e as dije, por një miks i çuditshëm i të dyjave, ku gjithçka që vjen nga jashtë refuzohet si mashtrim, ndërsa gjithçka që vjen nga brenda pranohet pa kurrfar filteri.

Në këtë kuptim, problemi nuk është që disa komentues shkruajnë se “vetëm Zoti mund ta bëjë këtë”. Problemi është kur kjo fjali përdoret jo si shprehje e përulësisë para madhështisë së krijimit por si mjet për ta mbyllë diskutimin, për ta ndalu kuriozitetin dhe për ta shmangë nevojën për me kuptu. Shoqëria që ndalon së pyeturi beson gjithçka e në të njëjtën kohë, nuk beson asgjë.

Tash këtu ndërlidhet edhe një tjetër dimension, ka  mundësi më i dhimbshmi: ai i arsimit. Jo arsimit si diplomë që varet në mur, por si aftësi për me dallu, për me peshu e për me pyetë. Kur sipas PISA-s vetëm një pjesë e vogël e të rinjve arrijnë nivelet bazë të kuptimit në shkencë, matematikë dhe lexim, atëherë nuk është çudi që një pjesë e shoqërisë e sheh një mision hapësinor si trillim. Nuk është se ata janë të paaftë për me kuptu por se askush nuk i ka mësu si ta bëjë këtë.

Në një ambient të tillë lind diçka edhe më e rrezikshme. Prestigji i injorancës. Ai momenti kur mosdija nuk shihet si mungesë por si qëndrim. Kur ai që refuzon gjithçka paraqitet si “i mençur,” kurse ai që përpiqet të shpjegojë duket naiv, madje edhe i dyshimtë. Në këtë përmbysje e vërteta e humb vlerën e saj dhe zëvendësohet me një lloj vetëkënaqësie të errët që nuk kërkon asgjë më shumë se të ketë të drejtë pa u lodhur për ta dëshmuar atë.

Ka mundësi që kjo lidhet edhe me historinë tonë. Veç po supozoj. Dmth me një shoqëri që ka kalu luftë, pasiguri, zhgënjime të njëpasnjëshme nga institucionet, dhe që ka mësu në mënyrë instinktive të mos i besojë asgjëje me lehtësi. Dyshimet e tilla të shoqërisë, në vetvete, nuk janë të këqija. Përkundrazi, janë të nevojshme. Por kur ato bëhen absolute, kur shndërrohen në refleks automatik, atëherë ato pushojnë së qenuri mendime kritike dhe bëhen pengesë për çdo formë njohjeje.

Kështu reflektojmë te barcaleta që e shpjegova në fillim. Ai burri që e sheh aeroplanin dhe bërtet “hajde rrenë, hajde…” nuk është thjesht figurë komike. Ai na tërheqë vëmedjen tek ajo pjesa e secilit prej nesh që, përballë diçkaje që nuk e kupton, zgjedh më lehtë ta mohojë sesa ta zgjerojë horizontin e vet.

Artemis II nuk është vetëm një mision drejt Hënës. Ky mision është pasqyrë që nuk e pasqyron vetëm nivelin e teknologjisë njerëzore por për më tepër nivelin e marrëdhënies sonë me dijen. Për shkak se në fund të ditës, problemi nuk është nëse njeriu mund të arrijë Hënën. Çështja kryesore në fjalë është nëse jeni në gjendje ta bësojmë këtë, e akoma më e rëndësishmja, nëse jemi të gatshëm ta kuptojmë.